W Petersburgu byłem na przełomie Związku Radzieckiego i Rosji. W tym kraju już niewiele rzeczy może zaskoczyć, a jednak pewną niespodzianką był dworzec lotniczy, drewniany ciasny barak, w którym przyjmowano i kontrolowano pasażerów. Może remontowano wtedy normalny dworzec, a może w tym baraku odprawiano jedynie pasażerów z zaprzyjaźnionych krajów? Do miasta odległego o 14 kilometrów jechałem szeroką ulicą przez wielkie blokowiska. Hotel znajdował się już w mieście, w jakiejś bocznej ulicy niedaleko Newskiego Prospektu. Był to budynek już nieco zaniedbany, ale pamiętający lepsze czasy. Na każdej kondygnacji piętrowa przy swoim stoisku z telefonem pilnowała gości.

Centrum miasta, podobnie jak w Łodzi rozciągnięte jest wzdłuż Newskiego Prospektu na prawie pięć kilometrów. Oplatają je cieki wodne. Po wschodniej stronie płynie rzeka Fontanka, a kiedy idziesz dalej w kierunku Pałacu Zimowego mijasz kanał Gribojedowa, aby przejść rzekę Mojkę i dojść do brzegów Newy.

Newski Prospekt jest jedną z trzech promienistych ulic odchodzących od „serca” miasta siedziby carów i najważniejszych urzędów państwowych z gmachem sztabu generalnego na czele. Newski znajduje się po stronie północnej, ul. Gorochowaja w środku, a Prospekt Wozniesieńskiego na południu. Jeżeli pójdziesz tą ulicą przetniesz plac Isakijewski i dojdziesz do soboru św. Izaaka Dalmatyńskiego, jednej z największych świątyń na świecie, to potem ulica zaprowadzi cię znowu nad Newę, gdzie stoi wspaniały pomnik Piotra I – Jeździec Miedziany, opiewany przez poetów, Adama Mickiewicza w III części „Dziadów” i Aleksandra Puszkina: „Potężny z wyciągnięta dłonią/ Nad zbuntowanej Newy tonią/ Wysoko wspięty stoi ON/ Bożyszcze na spiżowym koniu”.

Petersburg to pasożytnicza stolica XVIII wieku. W dniu 16 maja 1703 roku na brzegach Newy położono kamień węgielny pod twierdzę Pietropawłowską - zalążek miasta. Teren wybrany pod budowę był możliwie najmniej korzystny, zalegały go bagna i obszary zalewowe. Wielkie powodzie w latach 1715 i 1755 wymusiły wybudowanie wałów i podniesienie terenu od 2 do 5 metrów, co oczywiście wymagało kolosalnych robót ziemnych. Fundamenty domów musiały być także solidne, kamienne.

Miejsce miało jednak także swoje dobre strony, połączone bowiem było przez Zatokę Fińską z Bałtykiem i otwierało szlak morski z północnej Rosji ku Europie Zachodniej. Newa była drogą spławną, ułatwiającą transport i dostarczającą wodę pitną. Rzeką płynęły z północy materiały do budowy: kamień, wapień, marmur i jodły z okolic Wyborga i jeziora Ładoga. Północ dostarczała także niezbędną do budowy miasta siłę roboczą. 

Plan miasta opracowany został przez francuskiego architekta Jana Baptystę Leblonda, ucznia twórcy parku wersalskiego André Le Nôtra, który otrzymał tytuł naczelnego architekta. Na Ostrowie Wasylskim powstaje dzielnica w szachownicowym planie z wydłużonymi prostokątami bloków. Centrum założenia staje się budynek Admiralicji, pierwotnie Arsenał i stocznia, położone na lewym brzegu Newy. Był to najwęższy, ale zarazem najpiękniejszy i najbardziej reprezentacyjny sektor miasta, w którym zbudowano 30 gmachów publicznych i 221 domów prywatnych, w większości pałaców.

Po śmierci Piotra I budowę miasta kontynuuje Katarzyna II, wznosząc przy pomocy wynajętych, przeważnie francuskich i włoskich architektów monumentalne gmachy; skala ich wielkości, trwałość użytych materiałów, granitów, marmurów i często złoconych brązów nadają nowej stolicy Rosji charakter bogactwa, wspaniałości i potęgi.

Przy budowie miasta rygorystycznie przestrzegano zasady strefowania. Bogaci byli odseparowani od biednych, których wraz z uciążliwym przemysłem i rzemiosłem zepchnięto na dalekie peryferie. Sklepy i kramy zgrupowano w dzielnicy handlowej, najpierw obok twierdzy, a następnie z dala od eleganckich dzielnic urzędowo – mieszkaniowych. Zwiększyło to odległość mieszkania od miejsc zakupów, ale o to musiała się martwić służba, zachowano za to czystość i reprezentacyjnych charakter tej pięknej przestrzeni warstw uprzywilejowanych.

Miasto wybudowano bardzo szybko, bowiem w niecałe 50 lat. W 1750 roku liczyło już 74 300 mieszkańców, w 1784 roku – 192 500, aby w 1790 przekroczyć dwieście tysięcy... Strukturę ludności charakteryzował pasożytniczy charakter tej przestrzeni. Ludność cywilna liczyła jedynie 85 500 osób, pozostała większość to: kadeci, wojskowi i marynarze (wraz z rodzinami). Dużą część mieszkańców stanowił dwór, urzędnicy i służba. Nienormalna była także struktura płci ludności Petersburga, w którym mieszkało 148 500 mężczyzn i tylko 69 400 kobiet.

Duża część ludności: artyści, kucharze, nauczyciele, zagraniczne guwernantki oraz wieśniacy dostarczający żywności, łamacze lodu (każdy zamożniejszy dom miał lodownię), którymi byli przeważnie Finowie, a także pokojówki i pomoce kuchenne, również pochodzące z Finlandii, zapewniała obsługę warstw uprzywilejowanych.